Friezen weten al eeuwen dat je samen verder komt. Niet voor niets ontstond hier ooit het woord mienskip: de kracht van de gemeenschap. Vroeger bundelden we die krachten om terpen te bouwen en het water buiten de deur te houden. Nu kijken we hoe we datzelfde water vóór ons kunnen laten werken. Binnen de praktijkgemeenschap bouwen dorpen, coöperaties en vrijwilligers samen aan de warmtetransitie. Niet top-down, maar van onderop. Ze delen kennis, twijfels, successen en strategieën en helpen elkaar door elk technisch, sociaal en bestuurlijk moeras heen.
“Het is geen klassieke kenniscoalitie,” zegt Goffe Venema, een van de initiatiefnemers van Eigen Warmte Balk. “We spiegelen elkaars denkproces. Ook de voorlopers krijgen nieuwe inzichten en perspectieven door gesprekken met anderen. We houden elkaar scherp.” Aly Brandenburg van Warm Koudum knikt: “Alleen al in onze gemeente liggen 89 dorpen en steden. Als die allemaal opnieuw het wiel moeten uitvinden, komen we nergens. Gelukkig wil iedereen iets goeds doen voor zijn dorp. Dat verbindt.”
De praktijkgemeenschap is dan ook geen project, maar een proces. Een groeiend netwerk waarin initiatiefnemers elkaar weten te vinden, inzichten delen en elkaar verder brengen.
Dat betekent: twee stappen vooruit en één achteruit. Want vooruitkomen in de warmtetransitie gebeurt zelden in een rechte lijn. Dat merken ook de dorpen in de praktijkgemeenschap. De wil is er, net als de ideeën. Maar tussen droom en daad liggen struikelblokken. Technisch, bestuurlijk, sociaal en soms gewoon praktisch.
In Aldeboarn houden coöperaties en gemeenten elkaar scherp, maar er zijn ook nog vragen, vertelt Rommert Stellingwerf, initiatiefnemer van Enerzjy Koöperaasje Aldeboarn. “Wie trekt het project? De gemeente, die formeel de regie heeft over de warmtetransitie? Of het dorp zelf, dat baas oer eigen enerzjy wil worden?” In Balk ziet Venema hoe belangrijk zichtbaarheid is: een fysieke plek in het dorp, een gezicht bij het plan. “Pas als mensen zien dat je er bent, word je serieus genomen. En dan nog: tachtig procent van de inwoners beslist op geld. Dus je moet snel duidelijk maken wat het betekent voor hun portemonnee.”
Ook de techniek stelt dorpen voor lastige keuzes. In historische dorpen als Koudum, met matige isolatie, blijkt een lagetemperatuurnet nauwelijks haalbaar. “Uit onze gevoeligheidsanalyse bleek dat het te duur was en het ruimtebeslag in de woningen was lastig. Dan kom je toch uit bij collectieve netten of hybride oplossingen. Alleen: hoe organiseer je dat, wat kost het, en is het toekomstbestendig?”
Aquathermie lijkt veelbelovend, maar is nog niet altijd betaalbaar of haalbaar. “Er zijn nog te veel onzekerheden,” zegt Amelie Veenstra, bestuurslid van de coöperatie Aldeboarn. “Over vergunningen van gemeente of provincie, over de eisen van het Wetterskip, over financiële garantstellingen vanuit het Rijk. Je hebt simpelweg niet alles zelf in de hand. Daarom hebben we iedereen nodig.” In Koudum kan lokale opwek helpen om het wél betaalbaar te maken. Aly Brandenburg: “Windenergie biedt veel voordelen: een betere warmteprijs, minder CO2-uitstoot en meer energieonafhankelijkheid. En dankzij de nieuwe energiewet kunnen we het rendement van zo’n investering terug laten vloeien naar het dorp zelf. Dat maakt het eerlijker én aantrekkelijker.”
Het besef groeit dat elke plek een eigen energiemix nodig heeft, met warmtebronnen die passen bij het dorp of de wijk. “Warmtepompen zijn niet overal geschikt, collectieve warmtenetten kunnen juist goedkoper zijn, en ondertussen loopt het elektriciteitsnet vol,” zegt Venema. “We hebben dus creativiteit nodig, doorzettingsvermogen én tempo. We kunnen niet eindeloos blijven zoeken. Het moet niet overhaast, maar wél vastberaden.”
Ondanks de hobbels is er genoeg om hoop uit te putten. Het zijn misschien geen reuzensprongen, maar wel duidelijke stappen vooruit.
In Koudum is isolatie het vertrekpunt. Nog geen groot warmtenet, maar wel acties die direct effect hebben. Brandenburg: “We organiseren informatiesessies, trekken door het dorp met isolatieteams. En steeds vaker haakt ook het lokale bedrijfsleven aan.” Een mooi voorbeeld is Munniksma: als eerste bedrijf in het dorp introduceerden zij ‘de Groene Knip’. Daarmee kunnen bewoners subsidie direct gebruiken voor isolatiemateriaal, zonder dat ze het bedrag eerst hoeven voor te schieten.
Ook in Balk groeit het vertrouwen, juist door mensen persoonlijk te benaderen. “We gingen voor een
isolatieproject huis aan huis langs,” vertelt Venema. “En dat werkt. In die straten was na uitleg vrijwel iedereen geïnteresseerd in het warmtenet. Het helpt gewoon als het initiatief uit het dorp zelf komt. Dan is er geen basiswantrouwen. Mensen voelen: dit is niet commercieel, dit is van ons.”
Dat lokale vertrouwen blijkt een stille kracht. Veenstra uit Aldeboarn noemt het “onmisbaar voor succes”; zeker zolang wettelijke kaders en financiële garanties nog ontbreken. “De randvoorwaarden zijn er nog niet. Maar als je iets kleins in beweging krijgt, kan dat een hele gemeenschap meenemen.”
Stellingwerf kijkt over de grens, naar Denemarken. “Daar hebben ze al decennia coöperatieve warmtenetten, óók in kleine dorpen. Dat werkt. En dat laat zien: het kán. Het is geen luchtkasteel.”
Boven alles helpt het besef dat je het niet alleen hoeft te doen. “Het mooiste,” zegt Brandenburg, “is dat we in Fryslân zoveel water hebben. Als we dat kunnen benutten – in combinatie met zon, wind of opslag in de bodem – dan kunnen we iets unieks neerzetten. Samen. Stilletjes gebeurt dat al.”
Juist omdat de urgentie toeneemt, groeit ook het besef: het moet anders. Sneller, concreter, slimmer georganiseerd. Niet alleen lokaal: dorpen en steden samen met gemeentes, maar ook provinciaal en landelijk. “We hebben nú voorbeelden nodig die lukken,” zegt Venema. “Projecten die anderen kunnen inspireren, die laten zien: dit werkt. Want zonder praktijkvoorbeelden blijft het beleid in de lucht hangen.”
Volgens Veenstra ligt de sleutel in beter samenspel. “Het flankerend beleid is nog niet op orde,” zegt ze. “Zonder duidelijke subsidies en financiële garanties blijven de risico’s te groot en dus de rekening voor bewoners te hoog. Overheden moeten meer vertrouwen uitstralen in warmtenetten en laten zien dat ze hierin geloven. Ondertussen weten wij als initiatiefnemers niet welk pakket we straks mee het dorp in kunnen nemen. Wetterwaarmte kan helpen om dat beter te organiseren: de lobby, de communicatie, het verhaal. Maar ook gemeenten, provincie en coöperaties moeten hun rol pakken. Samen naar voren.”
Ook de technische kennisdeling verdient een nieuwe impuls. Venema pleit voor een Friese ‘poule’ van experts, waarin gemeentes en coöperaties gezamenlijk leren en keuzes maken. “Over leidingen, bronnen, huisaansluitingen. Nu maakt iedereen die afweging alleen, maar het kan veel slimmer als je het samen doet.” Brandenburg: “Zoals onze energiecoach Jacob Diekman zei: ‘Denk groot, begin klein, maar begin. En blijf elkaar helpen.’ Wij wonen hier. Dat vraagt om oplossingen die bij onze dorpen passen. En daar hebben we elkaar hard bij nodig.”
De warmtetransitie verloopt in ieder dorp anders. Er is geen blauwdruk die je over het land kunt uitrollen. Het is een zoektocht, van onderop. Een proces waarin dorpen elkaar vinden, verhalen delen, valkuilen herkennen en stap voor stap verder komen.
De praktijkgemeenschap laat zien dat het kan. Niet zonder tegenslag, maar wél met betrokkenheid, kracht en de overtuiging dat het anders moet. En dat je samen verder komt dan alleen. “Volhouden is cruciaal,” zegt Stellingwerf. “En blijven geloven dat het kan. In Denemarken lukt het ook. Waarom hier niet?” Veenstra valt hem bij: “We gaan de komende decennia door op de kracht van dorpen. Met warmtenetten die lokaal gedragen zijn, eerlijk geregeld en betaalbaar voor iedereen.”
Brandenburg vult aan: “Als je zorgt dat het betaalbaar is, lokaal opgewekt en goed geregeld, blijft het geld in de gemeenschap. Dan maak je niet alleen de energierekening lager, maar versterk je ook de mienskip.”
[Dit artikel is onderdeel van Warm Fryslân, editie 4]
_______________________________
Goffe Venema is geboren en getogen in Balk, eigenaar van een adviesbureau en projectleider van Eigen Warmte Balk. Dit warmtenetinitiatief wordt getrokken door Energie Coöperatie Gaasterland en gedragen door de gemeente, woningbouwvereniging, AVK Plastics, Plaatselijk Belang, de ondernemersvereniging én een Deense expert als adviseur.
Aly Brandenburg groeide op in Bakhuizen en woont nu in Koudum. Na een internationale carrière bij Shell zet ze zich nu vrijwillig in voor de warmtetransitie in haar eigen regio. Met de werkgroep Warm Koudum, onderdeel van energiecoöperatie Duurzaam Koudum, onderzoekt ze samen met onder meer de Hanzehogeschool en onderzoeksbureau EXTRAQT hoe het dorp fossielvrij verwarmd kan worden.
Rommert Stellingwerf woont in Aldeboarn en is medeoprichter van de Enerzjy Koöperaasje Aldeboarn. Daarnaast is hij actief binnen de Samenwerkende Heerenveense Energie Coöperatie. Rommert werkte dertig jaar als ingenieur bij Shell en zet zich nu in voor een eerlijke energietransitie in zijn dorp en gemeente. Momenteel loopt er een haalbaarheidsonderzoek naar een warmtenet op basis van aquathermie uit rivier de Boarn.
Amelie Veenstra is bestuurslid van de coöperatie in Aldeboarn en woont sinds kort weer op haar geboortegrond. Ze werkt al ruim twintig jaar aan de energietransitie: als adviseur, lobbyist en strategisch beleidsmaker, met ervaring in techniek, markten en politiek-bestuurlijke processen. Ze combineert haar inhoudelijke kennis met een groot hart voor de mensen en plekken waar ze aan werkt.
NL 
EN 
